100% geen mening

Gaat het in de blogosfeer enkel en alleen om het ventileren van meningen, zoals Jos Joosten suggereert? Misschien wel. Hopelijk niet.

"Maar Jeroen, wat vind jij daar nu eigenlijk van, van meningen?"

Welnu...

Meningen zijn nooit vrij.

Een mening is niets anders dan een in woorden geformuleerde voorkeur. Een aap houdt meer van bananen dan van aardbeien. Een mens verschilt van een aap voor zover hij kan zeggen dat hij van bananen houdt (of niet). Is dat het wezenlijke verschil tussen mens en dier? Is dat vrijheid?

Naast de min of meer bij toeval verworven vrijheid om jezelf te verkopen aan de hoogste bieder op de vrije markt, wordt de vrijheid van meningsuiting gepresenteerd als de tweede grote verworvenheid van onze democratie. De vrijheid om te kiezen tussen twee soorten cola en tien soorten chips sluit hier naadloos op aan. Stemmen op een volksvertegenwoordiger lijkt wat meer te zijn dan een geval van meningsuiting, want er wordt zowaar een mogelijk maatschappelijk gevolg aan verbonden. Maar is dat bij nader inzien ook niet zo in de supermarkt? Als niemand meer toverrijst koopt, dan komt Lassie in de problemen. Waar we niet over kunnen stemmen is "hoe we dit met elkaar hebben afgesproken in Nederland" (of waar dan ook), d.w.z. over de dingen die er werkelijk toe doen.

Natuurlijk is de zgn. vrijheid van meningsuiting prettig. Zoals het prettig is voor een aap om zo nu en dan zijn banaan te krijgen. Want een mening is niet alleen een smaak in woorden, een mening geeft een mens ook een gevoel van individualiteit. Een mening is reflexief: "Ik houd van Lucebert omdat ik hem een groot dichter vindt; en omdat hij volgens mij een groot dichter is, heb ik een buitengewoon goede smaak." En in die zin consumeert een mening zichzelf. Maar met vrijheid heeft het allemaal weinig te maken. Sterker nog, Gilles Deleuze heeft in een laat interview eens aangegeven hoe in onze maatschappijen de macht ons niet langer het spreken belet (zoals in de zgn. repressieve samenleving), maar juist dwingt tot spreken. We moeten een mening hebben, en we moeten hem kenbaar maken. De interview- en de debatpolitie vervangen de geheime politie. "Hé, jij bent moslim, het is nu tijd een mening te hebben over Bin Laden. Snel, spreek, of wees verdacht." "Hé, jij bent mijn vriendin, je zegt dat je van me houdt, maar misschien moeten we toch meer over onze gevoelens praten. Wat vind je nu eigenlijk van me?" Etc.

Om aan de terreur van de doxocratie te ontsnappen is het niet genoeg om geen mening proberen te hebben, zoals Han van der Vegt suggereert:

Ooit ben ik, als experiment, begonnen om mijn meningen eens aan de straatkant te
zetten en te kijken hoe ik me redde zonder hen. Vrij goed. Mijn tred werd
lichter, mijn geest was helderder, en vooral, mijn gedichten werden er beter
van.

Aanpassing heet dat bij Darwin. De soort past zich aan zijn omgeving, en het individu past zich aan aan de soort. Anders is overleven niet mogelijk. Verzet tegen de omgeving, zeker continu verzet tegen zaken zoals 'de tijdgeest', 'vrije-markteconomie', de 'spektakelmaatschappij' vreet de energie op die nodig is om eten en drinken te verzamelen, het lichaam te verzorgen, gedichten te schrijven. Verzet verzwakt het individu, niet de omgeving.

Van der Vegt beschrijft een verlichte toestand. En inderdaad: sociaal-darwinisme en New Age vullen elkaar prachtig aan. Is Van der Vegts argument: "Pas je aan, word een betere aap"? Het lijkt erop. Dat is prima; tenminste, dat is wat we de hele dag te horen krijgen, dus het schokt me niet. Maar die verlichte aap is natuurlijk niets anders dan een aap die een nogal high opinion van zichzelf heeft. "Kijk mij eens aangepast zijn aan de omgeving! Kijk eens hoe ik functioneer als een radertje in het groter geheel!" Dit is niet een gebrek aan mening, maar de ultieme mening, de essentie van de mening die altijd reflexief is: de mening over jezelf qua belangrijke aap op de apenrots -- belangrijk omdat hij zich helemaal aan de dierentuin heeft aangepast. De aap die roept: "I am the man!"

Uiteindelijk bevestigt een mening alleen maar de onvrijheid van het individu, zoals stemvee ook steeds meer op echt vee begint te lijken en -- dankzij de sympathieke, maar metafysisch en politiek gesproken uiterst dubieuze "dierenrechten" -- vice versa.

Ik heb geen tijd om de notie "verzet" te verdedigen.

Alhoewel... Laat ik in ieder geval zeggen dat verzet de evolutie niet vreemd is. Evolutie is niet alleen aanpassing. Als de prooi zich in alle gevallen aanpast aan het roofdier -- zoals de Westerse boeddhist zich aanpast aan de markt, de bommen en wat er verder niet bij "de omgeving" komt kijken --, dan is het snel gedaan met het kwetsbaardere dier. Dat geldt ook voor concurrentie binnen één soort. Dan heb je geen evolutie maar genocide.

Belangrijker: een mens is geen dier. Bewijs: juist die evolutionair totaal zinloze gedichten die Van der Vegt wil schrijven. Nu ja, bewijs... Maar Van der Vegts wil tot poëzie -- ook mijn wil; hé, misschien wel een vrije wil -- is niet te verenigen met de noodzaak tot aanpassing die hij constateert. Ik weiger het schrijven van gedichten op hetzelfde plan te plaatsen als "eten en drinken verzamelen". Ik citeer Sartre. Ja, Sartre. Ik ben het niet helemaal eens met hem natuurlijk, maar hij mag wat mij betreft wel weer eens van de plank gehaald worden. Zelfs in het Engels:

The work of art is gratuitous because it is an absolute end and because it
presents itself to the spectator as a categorical imperative. In addition,
although it neither can nor wants to be production by itself, it wants to
represent the free consciousness of a productive society, that is, to
reflect production upon the producer in terms of freedom, as Hesiod did in the
past.

"Ja, maar, Jeroen, dat kunnen jij en die schele nu wel zo vinden, maar..."

Ik hoop het.